Powietrze w Polsce pogarsza się już drugi rok z rzędu - wynika z nowego raportu IQAir jak i danych GIOŚ

Wynik 15,4 μg/m³ dla średniorocznego stężenia pyłu PM2.5 daje Polsce pozycję 66. najbardziej zanieczyszczonego nim kraju na 143 ujęte w nowym raporcie IQAir. To jednocześnie 7. najgorsze miejsce w Europie i 2. w UE (niemal na równi z pierwszą Rumunią). Przy różnicach w stopniu opomiarowania krajów, ich pozycję w rankingu należałoby traktować orientacyjnie. Jednak już zmiana wyniku Polski rok do roku, czy na przestrzeni kilku lat, jest cenną informacją, jak radzimy sobie ze smogiem - szczególnie, że wnioski IQAir są zbieżne z wnioskami Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska.

Według GIOŚ najlepszy dla jakości powietrza w Polsce był rok 2023. Dzięki postępującej z roku na rok poprawie, po raz pierwszy w historii pomiarów, w żadnej z 46 stref, na które formalnie podzielona jest Polska, nie odnotowano przekroczenia średniorocznej normy poziomu pyłów PM2.5 - określającego w praktyce “poziom smogu”. Jednak już w 2024 r. przekroczenia pojawiły się ponownie czterech strefach, a wg. wstępnych prognozowanych wyników za 2025 r. - w siedmiu (pełen raport GIOŚ za miniony rok ukaże się wiosną). 

Najnowszy Światowy Raport Jakości Powietrza firmy IQAir pokazuje z kolei, że średnioroczne stężenie pyłu PM2.5 w Polsce w 2018 r. wynosiło 22,4 μg/m³, po czym w ciągu pięciu lat zmalało aż o 37%. Później znów zaczęło rosnąć - z 14,1 μg/m³ w rekordowo dobrym 2023 r. na 15,4 μg/m³ w 2025 r. Dane szwajcarskiej firmy wskazują też, że trend ten nie jest jednakowy w całym kraju. Przykładowo w Warszawie poziom PM2.5 wzrósł w minionym roku z 13,4 na 14,5 μg/m, zaś w Krakowie nieznacznie spadł - z 17,7 na 17,4 μg/m.

- Szybka poprawa jakości powietrza w Polsce, jaką obserwowaliśmy wcześniej, była głównie efektem współdziałania trzech czynników: coraz łagodniejszych zim, uruchomienia a następnie usprawnienia państwowego programu Czyste Powietrze, dofinansowującego wymianę urządzeń grzewczych, oraz wzrostu cen nośników energetycznych w początkowej fazie wojny w Ukrainie, który wymusił oszczędniejsze z nich korzystanie. Od dwóch lat mamy w pewnym sensie odwrotną sytuację. Zimą zdarza się kilka mroźnych tygodni “psujących” smogowe statystyki (zimny luty 2025 wyróżnia się na minus w danych IQAir), ogrzewanie nieco staniało, a w Czystym Powietrzu nastąpił zastój - wymienianych jest znacznie mniej kopciuchów niż przed laty - wyjaśnia Łukasz Adamkiewicz z Europejskiego Centrum Czystego Powietrza (ECAC).

Mimo pewnej poprawy jakości powietrza w ostatnich kilkunastu latach, jego zły stan pozostaje jednym z głównych wyzwań zdrowotnych Polski. Najczęstszą obecnie przyczyną zgonów w naszym kraju są choroby układu krążenia, a nasila je właśnie wdychanie toksycznych substancji w polskim powietrzu - wg. oceny ekspertów wspierających Ministerstwo Zdrowia smog odpowiada za ok. 32 tys. przedwczesnych zgonów rocznie. To kilkunastokrotnie więcej niż ofiar wypadków drogowych.

Nie tylko osoby starsze i schorowane powinny obawiać się smogu. Wg. badania More In Common “Pełną piersią” dwie trzecie Polek i Polaków odczuwa negatywny wpływ smogu na swoje zdrowie. Z wielu badań wynika też, że najbardziej szkodzi on dzieciom, które oddychają szybciej przyjmując więcej zanieczyszczeń, a ich układy wewnętrzne są bardziej podatne na wpływ toksyn. Szybciej wdychają je także sportowcy i osoby trenujące na “świeżym” powietrzu. Jak przekonuje nowa kampania Twoja Dawka Smogu, nie powinniśmy ulegać złudzeniu, że prowadząc aktywny styl życia unikniemy szkodliwego wpływu zanieczyszczonego powietrza na nasze zdrowie, gdyż właśnie na aktywnych wpływa on silniej niż na pozostałych.

Polski wynik z raportu IQAir za miniony rok (15,4 μg/m³) mieści się co prawda w obecnej normie jakości powietrza (20 μg/m³), ale lokalnie bywa ona nadal przekraczana. W wielu miastach Polski nawet kilkukrotne przekroczenia od zapisanego w prawie poziomu mają miejsca okresowo w sezonie grzewczym.

Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje natomiast, że bezpiecznym poziomem PM2.5 jest dopiero 5 μg/m³, czyli wynik dla Polski wg. raportu IQAir jest przekroczony trzykrotnie. Te ambitne wytyczne spełniły w 2025 r. jedynie trzy europejskie kraje - Andora, Estonia i Islandia.

Bardziej realistycznym celem na najbliższe lata wydają się normy zapisane w unijnej dyrektywie AAQD (Ambient Air Quality Directive). Dla średniorocznego poziomu PM2.5 ma to być 10 μg/m³, które stanie się polską normą od 2030 r. Eksperci wskazują też, że ważne w nowych regulacjach będą nie tyle bardziej rygorystyczne normy, co kompleksowy plan ich osiągnięcia. Wyrazem tego ma być wydzielenie z przepisów o ochronie środowiska osobnej ustawy o jakości powietrza, która powinna zostać przyjęta do końca 2026 r.

- Po raz pierwszy będziemy mieli w Polsce ustawę o ochronie powietrza i jest ona nam bardzo potrzebna - mówi Piotr Siergiej rzecznik  Polskiego Alarmu Smogowego - Dotychczas walcząc ze smogiem polegliśmy na silnych lokalnych inicjatywach, sprawnych samorządowcach czy samych właścicielach domów, którym się zwyczajnie chciało wymienić piec czy ocieplić dom. Można powiedzieć, że zerwaliśmy już większość nisko wiszących owoców w walce ze smogiem. To ostatni moment na podjęcie działań. By je kontynuować potrzebujemy nowego otwarcia: zdecydowanych, kompleksowych działań, nowych, spójnych przepisów oraz sprawnych programów finansowych. Bez zmiany postawy po stronie rządzących, która przełoży się na naprawę programu Czyste Powietrze, wejdziemy w 2030 rok w nowe normy jakości powietrza z powietrzem, które zagraża naszemu zdrowiu i życiu.  - dodaje Piotr Siergiej.